Giá xăng dầu trong nước tăng hơn 2.000 đồng/lít trong 1 ngày từ 10/3 -11/3/2026
Biến động từ 5/3 -11/3, dù giá dầu thế giới tăng vọt từ khoảng 82 USD lên 179 USD/thùng rồi lại giảm vút xuống, tốc độ tăng của giá xăng trong nước không diễn ra với biên độ tương đương (chỉ tăng hơn 2.000 đồng/lít) nhờ có cơ chế điều hành
- Giá bán lẻ xăng dầu được tính dựa trên giá cơ sở (chiếm khoảng 60% giá trị) bao gồm tỷ trọng giá nhập khẩu và giá trong nước. Phần còn lại là cơ chế “thuế chồng thuế”: bắt đầu từ thuế nhập khẩu (từ 0-10%), sau đó nhân tiếp với thuế tiêu thụ đặc biệt (khoảng 10%, chỉ áp dụng cho xăng), rồi tiếp tục nhân với thuế giá trị gia tăng (VAT). Cuối cùng là cộng thêm các chi phí cố định như lợi nhuận định mức (300 đồng) và thuế bảo vệ môi trường (cố định 2.000 đồng/lít).
- Chính phủ dùng chính sách tài khóa mở rộng làm “bộ đệm”. Khi giá thế giới tăng cao, chỉ cần giảm thuế nhập khẩu từ 10% về 0% hoặc giảm VAT từ 10% xuống 8%, thì các loại thuế tính chồng phía sau cũng sẽ giảm theo rất nhiều,. Điều này giúp triệt tiêu bớt xung chấn từ giá thế giới trước khi phản ánh vào giá bán lẻ cho người dân.
Nhìn vào cấu trúc giá bán lẻ xăng dầu, chúng ta có thể thấy các loại thuế đang được tính theo cơ chế “chồng lên nhau” (thuế tính cộng dồn nối tiếp). Cấu trúc này bao gồm các khoản được thu ở mức cố định (như chi phí kinh doanh, lợi nhuận định mức, thuế bảo vệ môi trường, trích Quỹ bình ổn) và các khoản thuế tính theo tỷ lệ phần trăm.
Chính vì cơ chế tính chồng này, khi Chính phủ muốn can thiệp để giảm giá xăng, chỉ cần điều chỉnh giảm ở lớp thuế đầu tiên (thuế nhập khẩu) về mức 0%. Ngay lập tức, số tiền thu của các lớp thuế phía sau như thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế giá trị gia tăng (VAT) cũng sẽ tự động giảm theo.
Ví dụ minh họa: Giả sử giá gốc của xăng là 100%.
- Trường hợp bình thường: Nếu áp dụng mức thuế nhập khẩu 10%, nền giá sẽ tăng lên thành 110%. Tiếp đó, thuế tiêu thụ đặc biệt (10%) sẽ được tính dựa trên con số 110% này, đẩy tổng giá lên mức 121%. Cuối cùng, thuế giá trị gia tăng (VAT) lại tiếp tục được nhân chồng lên con số 121% đó.
- Trường hợp cắt giảm thuế: Nếu Chính phủ can thiệp đưa mức thuế nhập khẩu về 0%, nền giá để tính các thuế sau sẽ giữ nguyên ở mức 100%. Kéo theo đó, thuế tiêu thụ đặc biệt cộng thêm chỉ tính trên 100% (thay vì 110%), và thuế VAT tính chồng lên ở bước cuối cùng cũng sẽ thấp hơn rất nhiều.
- Bảng thống kê cho thấy trong những thời điểm đặc biệt, Chính phủ quyết định chi đậm từ Quỹ BOG để can thiệp giá. Ví dụ trong kỳ điều hành ngày 10/3, mức chi là 4.000 đồng/lít cho xăng sinh học và xăng không chì, 5.000 đồng cho dầu diesel, 4.000 đồng cho dầu hỏa.
- Khoản tiền trích xuất từ Quỹ BOG được trừ thẳng vào giá bán lẻ nhằm bình ổn giá. Mục đích tối thượng của hành động này là kiềm chế lạm phát, bởi nếu để giá xăng dầu tăng quá cao, nó sẽ trực tiếp đẩy chi phí giao thông lên và từ đó lan tỏa làm tăng giá cả của các mặt hàng khác trong nền kinh tế
- Nhóm giao thông hiện chiếm tỷ trọng 9,98% trong việc tính toán Chỉ số giá tiêu dùng (CPI). Về mặt toán học, nếu giá xăng tăng liên tục 40% trong một tháng thì tác động trực tiếp lên CPI cũng chỉ tương đương 10% của mức tăng 40% đó
- Nếu giá xăng dầu chỉ tăng sốc rồi nhanh chóng hạ nhiệt thì hệ lụy kéo theo đối với lạm phát là rất ngắn và không đáng kể. Tuy nhiên, nếu đà tăng này kéo dài, Chính phủ sẽ buộc phải kích hoạt các “bộ đệm” bằng chính sách tài khóa để giảm bớt sức ép lên CPI nói chung.
- Nhìn lại giai đoạn chiến sự Nga – Ukraine bùng nổ (khoảng tháng 5/2022), biểu đồ cho thấy giá xăng RON 95 đã tăng vọt cực kỳ nhanh. Mặc dù vậy, chỉ số CPI không tăng sốc đồng pha ngay lúc đó mà luôn có một độ trễ khá lớn (có thể lên tới 6 tháng). Độ trễ này chính là kết quả của việc dùng chính sách tài khóa để can thiệp và hỗ trợ kịp thời cho chính sách tiền tệ.
- Mức độ can thiệp vào giá xăng dầu luôn được cân nhắc dựa trên mục tiêu kinh tế vĩ mô của từng thời điểm. Ví dụ, trong năm 2022, khi lạm phát tăng quá nhanh, chính sách tiền tệ bắt buộc phải thắt chặt. Trong khi đó, ở bối cảnh năm nay, mục tiêu ưu tiên số một của Chính phủ lại là thúc đẩy tăng trưởng GDP.
- Việt Nam tự đáp ứng được khoảng 65 – 70% nhu cầu xăng dầu thành phẩm trong nước thông qua hai nhà máy lọc dầu nội địa là Bình Sơn (chủ yếu dùng dầu thô nội địa) và Nghi Sơn. Chúng ta chỉ phải nhập khẩu trực tiếp khoảng 30 – 35% xăng dầu thành phẩm từ bên ngoài.
- Với 30-35% xăng dầu thành phẩm nhập khẩu này, khi thế giới có “cú sốc” giá, Chính phủ hoàn toàn có thể sử dụng các công cụ thuế (như giảm thuế nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt) để điều chỉnh và kiểm soát mức độ ảnh hưởng
- Để vận hành các nhà máy lọc dầu (như Nghi Sơn), Việt Nam vẫn phải nhập khẩu dầu thô. Cơ cấu nhập khẩu gồm: 80% từ đối tác KOC (Kuwait), 14% từ Nigeria và dưới 1% từ Brunei.
- Dù việc vận chuyển qua vùng vịnh có những khó khăn nhất định, Chính phủ đã có sự can thiệp chủ động để đảm bảo nguồn cung. Cụ thể, Thủ tướng đã trực tiếp điện đàm với phía Kuwait (KOC) để đàm phán hỗ trợ 4 triệu thùng dầu thô cho nhà máy Nghi Sơn, qua đó giải quyết được bài toán thiếu hụt nguồn cung trong ngắn hạn.
